Ośka. Krzysztof Szpryngiel

Krzysztof Szpryngiel latem 2025 przebywał na Osiedlu Armii Krajowej w Opolu – największym blokowisku miasta – traktując je nie jako problem urbanistyczny, lecz jako żywą strukturę społeczną. Punktem wyjścia stały się przedepty: nieformalne ścieżki wydeptane przez mieszkańców, biegnące wbrew zaprojektowanym przez zarządców chodnikom. Te skróty ujawniają napięcie między porządkiem narzuconym a porządkiem praktykowanym; między racjonalnością projektu a codzienną potrzebą wygody, autonomii i sprawczości.

Z obserwacji przedeptów wyrasta szersza refleksja nad mechanizmami kontroli. Współczesne blokowisko funkcjonuje w reżimie szczególnej widzialności. Kamery monitoringu, regulaminy, znaki informacyjne i język bezpieczeństwa tworzą środowisko, w którym obserwacja nie musi być ciągła ani realna, by była skuteczna. Wystarczy jej możliwość. Nie jest to już klasyczny nadzór – z centralną wieżą i jednoznacznym podziałem na obserwujących i obserwowanych – lecz jego późna, rozproszona forma: rzeczywistość samokontroli, przyzwyczajenia i odpowiedzialności przeniesionej na jednostkę.

Monitoring nie tyle zakazuje, co modeluje zachowania. Nie musi ingerować bezpośrednio – wystarczy, że uczy nas, jak funkcjonować „właściwie”, nawet wtedy, gdy nikt nie patrzy. Pojawia się pytanie: czy mamy dziś coś do ukrycia, czy raczej żyjemy w trybie permanentnej odpowiedzialności? Przed kim właściwie odpowiadamy – przed sąsiadem, anonimowym operatorem kamer, czy wyimaginowanym stróżem prawa?

Blokowisko okazuje się przestrzenią pękniętą pomiędzy tym, co oficjalnie publiczne i widzialne, a tym, co pozostaje w półcieniach codzienności: w klatkach schodowych, za osiedlowym sklepem, obok warzywniaka. To tam lokują się mikrohistorie, gesty i praktyki, które nie mieszczą się w estetyce porządku i bezpieczeństwa. Wystawa pyta, czy te miejsca rzeczywiście stanowią zagrożenie, czy raczej są niezbędnym marginesem wolności, w którym możliwe jest negocjowanie własnej podmiotowości.

Centralnym elementem wystawy jest rozbudowana instalacja wideo stylizowana na punkt informacji turystycznej. Ten wybór estetyczny nie ma charakteru dekoracyjnego ani ironicznego. Jest strategią site-specific, bezpośrednio wpisaną w miejsce prezentacji: Centrum Przesiadkowe – dworzec, przestrzeń tranzytu, orientacji i regulacji przepływów. Język turystyki, map, „atrakcji” zostaje tu użyty do opisu przestrzeni, która zazwyczaj pozostaje poza narracją zwiedzania, funkcjonując jako tło codziennego życia.

Dworzec i centrum przesiadkowe to miejsca zarządzania ruchem: ludzi, informacji, zachowań. Umieszczenie wystawy właśnie tutaj sprawia, że blokowisko zostaje symbolicznie wciągnięte w obieg publicznej widzialności – nie jako problem do rozwiązania, lecz jako krajobraz do obserwowania i interpretowania. Turystyczna forma ujawnia mechanizmy selekcji: co pokazujemy, a co pozostaje niewidoczne; co uznajemy za bezpieczne, a co za podejrzane; gdzie kończy się troska o wspólne dobro, a zaczyna regulacja zachowań*.

• Kuratorka: Agnieszka Dela-Kropiowska

  
  * Tytuł wystawy odnosi się do określania „Osiedla” w slangu ulicznym.
  Kuratorka wystawy pisząc tekst przewodni, inspirowała się Michel Foucault'em
   

   

Realizacja wystaw w Centrum Przesiadkowym w Opolu możliwa jest dzięki wsparciu finansowemu Cementowni Odra S.A. 
Partner: Zakład Komunalny w Opolu